Thể thao Việt Nam năm 2026: Nền móng dựng trong im lặng

Tháng 9 năm 2026, sân Senayan ở Jakarta khai mạc Đại hội Thể thao Bán đảo lần thứ 10. Khu vực Đông Nam Á khi đó vẫn vận hành như một câu lạc bộ khép kín, và đoàn Việt Nam không có tên trong danh sách tham dự. Cùng những ngày ấy, ở Hà Nội và một vài tỉnh phía bắc, các giải trong nước vẫn diễn ra đều đặn trên sân đất. Khán đài là bờ cỏ. Kết quả ghi tay rồi dán lên bảng tin cơ quan. Nếu năm 2026 để lại một tấm huy chương vàng, có lẽ tôi đã không ngồi viết bài này. Nó để lại thứ khác: một bộ khung thi đấu quốc gia vừa được ghép lại từ hai nửa đất nước, và một thế hệ vận động viên mà phần lớn chưa từng được gọi tên. Việt Nam thống nhất về nhà nước từ năm 2026, nhưng thể thao cần thêm nhiều năm nữa mới thống nhất được về cách làm. Miền Bắc đã có hệ thống tổ chức khá chặt từ thập niên 2026, gắn thể thao với cơ quan, nhà máy, quân đội và trường học; nguồn lực nghèo nhưng tuyến tuyển chọn rõ ràng. Miền Nam trước 2026 có đời sống thể thao sôi động theo kiểu câu lạc bộ và tư nhân: bóng đá Cảng Sài Gòn, các giải quần vợt, bơi lội, đua xe đạp có nhà tài trợ, có khán giả mua vé. Hai guồng máy ấy không khớp nhau. Một bên có tổ chức nhưng thiếu tiền. Một bên có tiền và thói quen thị trường nhưng thiếu hệ thống. Năm 2026 rơi đúng vào giai đoạn khó nhất của việc ghép nối: cả nước đang trong cơ chế bao cấp, ngân sách dồn gần hết cho tái thiết, thể thao thành tích cao chưa thể là ưu tiên. Đó là tình thế mà nhiều bài bình luận sau này bỏ qua, khi họ khen hoặc chê giai đoạn ấy bằng con mắt của người sống ở thời có sân có mái che. Danh nghĩa thi đấu là thứ được hoàn tất trước tiên. Việc thống nhất hệ thống giải từ cấp tỉnh, cấp ngành lên cấp quốc gia mất gần trọn bốn năm sau 2026. Đến cuối thập niên 2026, lịch các giải toàn quốc bắt đầu ổn định hơn, và đó là tiền đề trực tiếp để năm 2026 giải vô địch bóng đá quốc gia lần đầu được tổ chức trên phạm vi cả nước. Với một vận động viên, khoảng cách giữa việc được thi đấu và việc có giải để thi lớn hơn mọi khoản thưởng. Song song với đó là con đường ra đấu trường quốc tế. Theo dữ liệu của Ủy ban Olympic Quốc tế, Việt Nam tham dự Olympic với tư cách quốc gia thống nhất lần đầu tại Moskva năm 2026. Một suất dự Olympic không tự nhiên xuất hiện. Nó cần bộ máy làm hồ sơ, hệ thống đo thành tích, và một cơ quan đủ tư cách đại diện. Những việc giấy tờ ấy thường được làm lặng lẽ trước đó một hai năm. Năm 2026 nằm trong khoảng thời gian của loại công việc không ai chụp ảnh. Phần bị nhắc tới ít nhất là tuyến vận động viên nữ. Trong cơ chế bao cấp, thể thao nữ có một lợi thế lạ: nó không bị soi bằng con mắt thương mại. Bóng chuyền nữ, bóng bàn, cầu lông, bắn súng, xe đạp nữ đều có đất sống ở các tỉnh và các ngành, vì chúng rẻ, dễ tổ chức, phù hợp với sân trường và hội trường. Nhiều huy chương khu vực của Việt Nam ở giai đoạn sau lấy từ đúng những môn này. Nền tảng có từ trước 2026, nhưng đến năm ấy nó mới được cộng lại thành một khối trên phạm vi cả nước. Ở đây tôi phải nói rõ cách tôi đọc số liệu, bởi đây là chỗ dễ nói ẩu nhất. Với giai đoạn thiếu thống kê như thập niên 2026, tôi không lấy thành tích quốc tế làm thước đo, vì nó quá nhỏ và phụ thuộc vào việc có được ra nước ngoài hay không. Dựa trên kinh nghiệm lục lại tư liệu thể thao trong nước của tôi, ba chỉ dấu đáng tin hơn là số môn được tổ chức thành giải cấp quốc gia, số đơn vị cấp tỉnh và cấp ngành cử người dự, và tuổi trung bình của lực lượng vận động viên. Cả ba đều tăng trong giai đoạn 2026 đến 2026, và tăng từ một nền rất thấp. Tăng từ số không vẫn là tăng. Giả thuyết cho rằng 2026 là năm nền móng có thể sai. Tôi nói thẳng chỗ tôi nghi ngờ nhất. Cách đọc lạc quan về giai đoạn bao cấp rất dễ trượt thành hoài niệm. Có một lập luận ngược đáng cân nhắc: chính cơ chế xin cho và tâm lý nhà nước lo hết đã làm chậm quá trình chuyên nghiệp hóa của thể thao Việt Nam khoảng hai thập niên. Nếu năm 2026 thật sự đặt được nền móng tốt, vì sao phải đến cuối thập niên 2026, khi công cuộc đổi mới mở cửa và khu vực bắt đầu giao lưu trở lại, thể thao Việt Nam mới thực sự bước ra đấu trường khu vực? Tôi không có câu trả lời trọn vẹn cho câu hỏi đó. Điều tôi biết là hai cách đọc cùng tồn tại và khác nhau ở mốc chuẩn. Lấy chuẩn là huy chương quốc tế, thập niên 2026 là vùng trũng. Lấy chuẩn là cấu trúc, đó là thập niên đặt đường ray. Một đường ray không tự hào, nhưng nó quyết định đoàn tàu chạy được bao xa. Còn một phần tối nữa: dữ liệu của giai đoạn này phần lớn không được lưu. Danh sách vận động viên, thành tích, thậm chí tên nhiều giải đấu đã thất lạc. Một nền thể thao mà ký ức không được ghi lại thì mỗi thế hệ phải tự phát minh lại lịch sử của mình. Tôi từng viết blog lớp mười để chứng minh mình đúng, giờ tôi viết để chứng minh mình có thể sai. Nhưng kể cả khi sai, tôi vẫn muốn cái sai ấy có căn cứ, và căn cứ đang thiếu. Tôi không viết để hòa giải, tôi viết để đào bới những góc khuất mà người ta vội lấp đất. Nếu được chọn một việc để làm cho lịch sử thể thao Việt Nam, tôi không xin thêm huy chương. Tôi xin một phòng lưu trữ. Đến năm 2030, khi ai đó hỏi năm 2026 có gì, câu trả lời không nên chỉ là vài cái tên truyền miệng. Người ta gọi tôi là kẻ phản biện, nhưng tôi chỉ đang cố nghe xem tiếng vỗ tay nào thật sự vang, kể cả tiếng vỗ tay của một năm không có khán đài.