Rafael Márquez và hai trận hòa đầu tiên: El Tri vẫn mắc kẹt trong vòng lặp cũ

Rafael Márquez và hai trận hòa đầu tiên: El Tri vẫn mắc kẹt trong vòng lặp cũ

Một đêm ở São Paulo

Đồng hồ trong quán ăn nhỏ trên đường Rua Augusta chỉ còn mười lăm phút nữa là sang ngày mới khi tiếng còi mãn cuộc vang lên. Trên màn hình treo lệch ở góc phòng, các cầu thủ Mexico cúi đầu bước về phía đường hầm. Không ai trong số họ nhìn lên khán đài. Ở State Farm Stadium, đám đông áo xanh lá đã thưa dần từ phút tám mươi, để lại những hàng ghế trống loang lổ như vết ố trên tấm vải cũ.

Ông Aurelio, sáu mươi mốt tuổi, người gốc Guadalajara, chủ quán, đứng sau quầy và không nói gì trong gần hai phút. Ông lau chiếc ly thủy tinh bằng khăn vải, lau mãi một chỗ, rồi đặt xuống. "Cùng một con mèo", ông nói bằng tiếng Tây Ban Nha, giọng khàn. "Chỉ khoác áo khác thôi."

Tôi hỏi ông nghe câu đó ở đâu. Ông cười, chỉ vào chiếc tivi. Ông bảo ông đã nghe nó từ lâu lắm rồi, từ trước cả khi ông rời Mexico sang Brazil làm việc trong một xưởng dệt ở Brás. Nhưng đêm nay, có một người trên sóng truyền hình nói lại đúng câu đó, và tự nhiên nó không còn là một câu nói đùa nữa.

Người đó là Ricardo Ferretti, người mà cả một thế hệ cổ động viên Mexico gọi bằng biệt danh Tuca. Ông từng dẫn dắt Tigres và Pumas, từng vô địch Liga MX nhiều lần, từng là người thầy của không ít cầu thủ đang khoác áo đội tuyển quốc gia hôm nay. Ông ngồi trong trường quay của chương trình Futbol Picante, nói về hai trận đấu đầu tiên của Rafael Márquez trên cương vị huấn luyện viên trưởng El Tri, và giọng ông không giấu được sự mệt mỏi.

Tôi ngồi lại trong quán thêm hai mươi phút sau khi trận đấu kết thúc. Ông Aurelio dọn bàn, gom những chiếc cốc giấy, thỉnh thoảng liếc lên màn hình đang phát lại pha bóng ở phút bảy mươi ba. Ông không bình luận gì thêm. Ông chỉ nói một câu cuối, trước khi tắt đèn: "Hai mươi năm rồi tôi nghe cùng một câu chuyện. Chỉ có tên người kể là khác."

Đêm Moscow không dạy tôi về bóng đá – nó dạy tôi cách một dân tộc ôm vết thương chung. Và ở tuổi hai mươi sáu, ngồi trong một quán ăn nhỏ xíu giữa lòng São Paulo, tôi nhận ra mình đang nhìn thấy một vết thương khác đang được ôm lấy, lần này là của người Mexico.

Hai trận, hai điểm, một câu hỏi chưa có lời giải

Rafael Márquez được bổ nhiệm thay Javier Aguirre, người đã dẫn dắt Mexico bước vào kỳ World Cup tổ chức trên chính đất nước mình. Đó là một cuộc chuyển giao được chuẩn bị kỹ lưỡng về mặt hình ảnh: một cựu đội trưởng từng chơi năm kỳ World Cup, từng khoác áo Barcelona, từng là biểu tượng của thế hệ vàng son, nay ngồi vào ghế nóng. Cầu thủ cũ trở thành người dẫn đường. Một câu chuyện đẹp, gọn gàng, dễ bán cho nhà tài trợ và dễ kể cho truyền thông.

Nhưng bóng đá không vận hành bằng câu chuyện đẹp.

Hai trận đấu đầu tiên của triều đại mới diễn ra trong khuôn khổ Fecha FIFA. Trận thứ nhất gặp Colombia, kết thúc với tỷ số hòa một đều. Trận thứ hai gặp Peru, cũng hòa một đều. Hai điểm sau hai trận, chưa có chiến thắng nào, và điều khiến dư luận Mexico khó chịu hơn cả không nằm ở kết quả, mà nằm ở cách đội bóng chơi bóng.

Márquez không phải người mới trong phòng thay đồ. Ông từng là trợ lý, từng hiểu rõ từng cầu thủ, từng biết cách nói chuyện với những cái tôi lớn. Nhưng giữa việc hiểu một tập thể và việc thay đổi cách tập thể đó vận hành là một khoảng cách rất rộng. Và trong hai trận vừa qua, khoảng cách ấy hiện ra rõ mồn một.

Điều đáng chú ý là cả hai đối thủ đều không thuộc nhóm mạnh nhất Nam Mỹ ở thời điểm này. Colombia đang trong giai đoạn chuyển giao sau thế hệ của những cái tên kỳ cựu. Peru thậm chí còn đang vật lộn với cuộc khủng hoảng lực lượng kéo dài nhiều năm. Việc Mexico không thắng được hai đối thủ ấy, trên sân nhà, với đội hình được đánh giá nhỉnh hơn về chiều sâu, là một tín hiệu mà không ai trong ban huấn luyện muốn nghe.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, có một quy luật khá ổn định trong bóng đá đội tuyển quốc gia: hai trận đầu tiên của một huấn luyện viên mới hiếm khi nói lên điều gì về năng lực của ông ta, nhưng luôn nói lên rất nhiều về di sản mà ông ta thừa hưởng. Cái mà người ta gọi là "bản sắc" của một đội tuyển không được tạo ra trong mười ngày tập trung. Nó được tạo ra trong mười năm, ở các học viện, ở các giải trẻ, ở cách các câu lạc bộ trong nước đào tạo con người.

Và chính vì vậy, những gì Ferretti nói trong trường quay đêm đó đáng được lắng nghe hơn là bị gạt đi như một lời càu nhàu của người già.

Nút thắt mang tên Roberto Alvarado

Ferretti không chỉ trích Márquez vì kết quả. Ông chỉ trích vì cách bố trí con người.

Cụ thể, ông đặt dấu hỏi lớn lên vai trò của Roberto Alvarado. Với Ferretti, Alvarado không phải là một cầu thủ tồi. Vấn đề nằm ở chỗ anh ta chiếm mất không gian mà những người khác cần. "Alvarado chặn lối vào của họ", ông nói, khi nhắc đến Álvaro Fidalgo và Isaías Violante.

Đây là một nhận định mang tính chiến thuật thuần túy, và nó đáng được mổ xẻ cẩn thận, bởi vì nó chạm đến một trong những vấn đề cấu trúc lớn nhất của bóng đá Mexico hiện tại.

Vấn đề của Mexico không nằm ở việc thiếu cầu thủ giỏi, mà nằm ở việc quá nhiều cầu thủ giỏi cùng muốn chiếm một khoảng không gian duy nhất.

Hãy hình dung hành lang giữa sân. Đó là khu vực mà một tiền vệ kiến thiết cần có để nhận bóng, xoay người, và tung ra đường chuyền xuyên tuyến. Nếu trong khu vực đó có hai người cùng đứng, cả hai sẽ triệt tiêu lẫn nhau. Người cầm bóng sẽ không biết chuyền cho ai, người không bóng sẽ không biết chạy đi đâu, và toàn bộ hệ thống tấn công sẽ co lại thành những đường chuyền ngang vô hại.

Đó chính xác là những gì diễn ra trong hai trận gặp Colombia và Peru. Mexico kiểm soát bóng nhiều hơn, chuyền nhiều hơn, nhưng những đường chuyền ấy phần lớn đi theo phương ngang, từ cánh này sang cánh kia, từ tuyến này sang tuyến khác, mà không bao giờ xuyên qua được tuyến phòng ngự đối phương.

Álvaro Fidalgo là mẫu tiền vệ cần bóng ở chân, cần được tự do di chuyển vào khoảng trống giữa các tuyến. Anh ta không phải mẫu cầu thủ chạy chỗ liên tục để kéo giãn đội hình đối phương. Isaías Violante, ở tuổi còn rất trẻ, cũng cần không gian để phát triển cảm giác bóng và sự tự tin. Khi Alvarado – một cầu thủ có xu hướng bó vào trung lộ, tìm bóng ở khu vực giữa sân – cùng hiện diện, cả ba người bắt đầu giẫm lên chân nhau.

Ferretti mô tả hiện tượng này bằng một hình ảnh rất đời thường: "Người này chặn lối vào của người kia, người kia đóng lại và chặn lối vào của người còn lại." Ông nói điều đó với vẻ bực bội, như thể đã nói nó hàng trăm lần và sẽ còn phải nói thêm hàng trăm lần nữa.

Điều khiến nhận định này có sức nặng không nằm ở việc nó đúng hay sai về mặt kỹ thuật. Nó có sức nặng vì nó chỉ ra rằng vấn đề đã tồn tại từ rất lâu, qua nhiều đời huấn luyện viên, và không ai giải quyết được. Đây là điểm mấu chốt.

Nếu đây là lần đầu tiên người ta nhìn thấy Mexico tấn công bế tắc vì các tiền vệ chồng chéo lên nhau, thì đó là lỗi của Márquez. Nhưng khi một huấn luyện viên kỳ cựu, người đã ngồi trên băng ghế huấn luyện ở Liga MX suốt hơn hai thập kỷ, nói rằng ông đã thấy điều này suốt hai năm rưỡi qua, thậm chí từ trước World Cup 2026, thì vấn đề nằm ở một tầng sâu hơn nhiều.

Không có cầu thủ chạy cánh

Trong cuộc tranh luận tại trường quay, có một khoảnh khắc đáng chú ý. Ferretti quay sang hỏi các đồng nghiệp của mình: vậy thì ai là những cầu thủ chạy cánh của đội tuyển này?

Câu trả lời ông nhận được là Alvarado và Julián Quiñones. Nhưng Quiñones không có mặt trong hai trận gặp Colombia và Peru. Vậy là trên thực tế, Mexico bước vào hai trận đấu ấy mà không có một cầu thủ chạy cánh đúng nghĩa nào trong đội hình xuất phát.

Ferretti nói thẳng: "Theo góc nhìn của tôi, Mexico không có cầu thủ chạy cánh, nhưng vẫn khư khư bám lấy lối chơi đó."

Đây là một quan sát mang tính hệ thống, và nó giải thích rất nhiều điều về cách El Tri vận hành trong hai trận vừa qua. Khi một đội bóng xây dựng hệ thống tấn công dựa trên việc kéo giãn chiều ngang sân, nhưng lại không có những cầu thủ chuyên biệt để làm việc đó, thì hệ thống ấy tự sụp đổ.

Hậu quả trực tiếp là các hậu vệ biên bị đẩy lên quá cao để bù đắp khoảng trống ở hai cánh. Khi họ lên, tuyến giữa phải lùi xuống để bọc lót. Khi tuyến giữa lùi xuống, khoảng cách giữa các tuyến bị nén lại, và toàn bộ đội hình biến thành một khối người chật chội, không có khoảng thở.

Một đội bóng không có cầu thủ chạy cánh buộc phải chọn giữa việc giữ cự ly đội hình hoặc việc tạo ra cơ hội – và Mexico trong hai trận vừa qua đã cố làm cả hai, để rồi không làm được cái nào.

Câu hỏi tiếp theo được đặt ra trong trường quay: liệu Hirving Lozano, người được dự kiến đá chính trong trận gặp Hoa Kỳ, có thay đổi được cục diện không?

Ferretti trả lời thẳng thừng rằng sẽ không có gì thay đổi. Lý do ông đưa ra rất cụ thể: các huấn luyện viên đang yêu cầu những cầu thủ chạy cánh phải lui về phòng ngự, phải bọc lót cho hậu vệ biên. Khi một cầu thủ như Lozano phải chạy về sân nhà, anh ta không còn đủ năng lượng và vị trí để tạo ra đột biến ở sân đối phương. Và khi anh ta bó vào trong, anh ta lại rơi vào đúng cái nút thắt mà Alvarado đang mắc phải.

Đây là một nghịch lý mà rất nhiều đội tuyển quốc gia đang phải đối mặt. Bóng đá hiện đại đòi hỏi mọi cầu thủ đều phải tham gia phòng ngự. Nhưng khi yêu cầu ấy được áp lên một cầu thủ có thiên hướng tấn công thuần túy, người ta không có được một cầu thủ chạy cánh biết phòng ngự. Người ta chỉ có được một cầu thủ tấn công mệt mỏi hơn.

Hai năm rưỡi và một câu hỏi không ai muốn trả lời

Câu nói gây chấn động nhất trong đêm đó là một câu ngắn: "Cùng một con mèo, nhưng khoác áo khác. Chúng ta đã ở trong tình trạng này hai năm rưỡi rồi."

Cách diễn đạt này, trong tiếng Tây Ban Nha, mang một hàm ý mỉa mai rất đặc biệt. Nó không có nghĩa là mọi thứ giống hệt nhau. Nó có nghĩa là cái cốt lõi vẫn nguyên vẹn, chỉ có lớp vỏ bên ngoài thay đổi.

Và đây chính là điều khiến tôi phải dừng lại suy nghĩ. Bởi vì trong sự nghiệp viết về bóng đá của mình, tôi đã nhiều lần nghe những câu tương tự, chỉ khác là nói về đội tuyển khác. Ở Brazil, người ta nói điều đó về Selecao. Ở Argentina, người ta nói điều đó trong những năm tháng sau khi Messi giải nghệ. Ở Việt Nam – quê hương tôi – người ta cũng nói điều đó mỗi lần đội tuyển thay huấn luyện viên.

Những câu chuyện về bóng đá đội tuyển quốc gia gần như luôn lặp lại theo cùng một khuôn mẫu: hy vọng mới, mười trận đấu, hoài nghi, chỉ trích, rồi lại hy vọng mới – và ở giữa là những con người bằng xương bằng thịt đang cố gắng hết sức trong một hệ thống không cho họ cơ hội.

Ferretti nói rằng Mexico đã ở trong tình trạng này từ World Cup 2026 và thậm chí từ trước đó. Điều đó có nghĩa là vấn đề không thuộc về cá nhân Márquez, cũng không thuộc về cá nhân Aguirre. Nó thuộc về cách bóng đá Mexico vận hành ở tầng nền tảng.

Và khi ông hỏi đồng nghiệp trong trường quay: "Chúng ta đã nói về điều này bao nhiêu lần ở World Cup rồi?", ông không chờ câu trả lời. Bởi vì ông biết câu trả lời: quá nhiều lần, và sẽ còn nói nữa.

Vòng lặp không nằm ở băng ghế huấn luyện

Đây là chỗ tôi muốn tách khỏi phần đông dư luận Mexico để đưa ra một góc nhìn khác.

Phần lớn các bình luận sau hai trận đấu đều xoay quanh câu hỏi: Márquez có đủ năng lực không? Ông có nên thay đổi sơ đồ chiến thuật không? Ông có nên cho Lozano đá chính không? Đó là những câu hỏi dễ, bởi vì chúng có câu trả lời rõ ràng, và chúng cho phép người ta cảm thấy mình đang kiểm soát được tình hình.

Nhưng câu hỏi khó hơn, câu hỏi mà ít ai muốn đặt ra, là: tại sao bóng đá Mexico sau hơn hai mươi năm vẫn chưa sản sinh ra được những cầu thủ chạy cánh đúng nghĩa?

Hãy nhìn vào cách Liga MX vận hành. Các câu lạc bộ lớn của Mexico có ngân sách để mua những cầu thủ chạy cánh nước ngoài đã được đào tạo hoàn chỉnh, thường là từ Argentina, Colombia, hoặc Brazil. Điều đó hợp lý về mặt thể thao và kinh tế ngắn hạn. Một câu lạc bộ muốn vô địch ngay mùa này sẽ không chờ ba năm để một cầu thủ trẻ mười tám tuổi học cách rê bóng ở tốc độ cao.

Nhưng hệ quả tích lũy của những quyết định ngắn hạn ấy là sau hai mươi năm, đội tuyển quốc gia không có cầu thủ chạy cánh nào được đào tạo đúng cách ở chính quốc gia mình. Và khi đội tuyển quốc gia cần một người có thể kéo giãn đội hình đối phương, người ta phải chọn giữa một tiền vệ trung tâm bị đẩy ra biên, hoặc một cầu thủ tấn công đã bị yêu cầu lùi về phòng ngự quá nhiều lần đến mức mất đi bản năng.

Cái mà Ferretti gọi là "cùng một con mèo" không phải là một vấn đề chiến thuật của riêng Márquez – nó là kết quả tất yếu của hai thập kỷ mà bóng đá Mexico ưu tiên kết quả trước cấu trúc.

Và trong bối cảnh ấy, chỉ trích Márquez vì hai trận hòa giống như trách người thợ mộc vì tấm gỗ đã mục từ trước khi ông ta nhận nó.

Điều này không có nghĩa là Márquez được miễn trách nhiệm. Ông vẫn là người đưa ra quyết định về đội hình, về cách bố trí nhân sự, về việc ai đá chính và ai ngồi dự bị. Nhưng nó có nghĩa là những chỉ trích cần phải chính xác hơn, và những giải pháp cần phải sâu hơn là việc thay một cầu thủ này bằng một cầu thủ khác.

Ở Brazil, nơi tôi sống và làm việc, người ta vừa trải qua một chu kỳ tương tự. Một huấn luyện viên được ca ngợi như người giải phóng, rồi bị chỉ trích sau ba trận, rồi bị thay thế, rồi người mới lại được ca ngợi. Cỗ máy ấy quay đều đặn, và ở giữa cỗ máy là những cầu thủ đang cố gắng hết sức trong một hệ thống không cho họ thời gian để hiểu nhau.

Fecha FIFA như một cái bẫy

Có một khía cạnh khác của câu chuyện mà tôi cho là bị đánh giá thấp: bản thân khuôn khổ Fecha FIFA.

Hai trận đấu trong mười ngày. Một vài buổi tập, phần lớn dành cho việc hồi phục thể lực và làm quen với các nguyên tắc cơ bản. Không đủ thời gian để xây dựng bất kỳ cơ chế phối hợp phức tạp nào.

Trong bóng đá đội tuyển quốc gia hiện đại, người ta đang đòi hỏi một huấn luyện viên mới tạo ra thay đổi hệ thống trong một khoảng thời gian mà về mặt vật lý không đủ để dạy một cầu thủ chạy đúng vị trí.

Khi Ferretti nói rằng ông không thấy sự thay đổi nào về mặt nền tảng trong hai trận vừa qua, ông đang nói một điều đúng về mặt quan sát nhưng thiếu công bằng về mặt bối cảnh. Bởi vì không có huấn luyện viên nào trên thế giới có thể thay đổi nền tảng vận hành của một đội tuyển trong mười ngày.

Điều đó dẫn đến một câu hỏi mang tính triết lý hơn về cách chúng ta đánh giá công việc của một huấn luyện viên đội tuyển. Nếu kết quả không thể là thước đo trong hai trận đầu tiên, và nếu sự thay đổi hệ thống cũng không thể là thước đo trong hai trận đầu tiên, thì chúng ta đang đo cái gì?

Câu trả lời trung thực là: chúng ta đang đo những dấu hiệu nhỏ. Một cầu thủ trẻ được trao cơ hội. Một ý tưởng mới xuất hiện trong mười lăm phút của hiệp hai. Một pha phối hợp cho thấy ai đó đã nghĩ đến một điều gì khác so với tuần trước.

Những dấu hiệu ấy không tạo ra tiêu đề. Nhưng chúng là tất cả những gì chúng ta có.

Vòng lặp chữa lành và điều còn lại sau tiếng còi

Khi tôi rời quán của ông Aurelio đêm đó, phố Rua Augusta vẫn còn đông. Một nhóm bạn trẻ đang hát bên vỉa hè. Một người bán hàng rong đẩy xe qua, rao những câu mà tôi nghe không rõ. Cuộc sống ở São Paulo không dừng lại vì một trận hòa của đội tuyển Mexico, và điều đó có lẽ là một sự thật mà bất kỳ ai làm nghề viết về bóng đá cũng phải học cách chấp nhận.

Vòng lặp không tồn tại để ta chịu đựng, mà để ta kịp nhìn thấy chính mình.

Trong hai trận đấu của Rafael Márquez, tôi thấy một vòng lặp quen thuộc. Một huấn luyện viên mới được trao niềm tin. Một đội bóng chơi bóng với sự thận trọng. Một hàng công bế tắc vì thiếu những cầu thủ chuyên biệt. Một cựu huấn luyện viên lên truyền hình và nói rằng ông đã thấy điều này từ lâu. Một bộ phận cổ động viên đòi thay đổi. Và ở phía sau tất cả, một cấu trúc vẫn không hề lay chuyển.

Điều tôi muốn nói không phải là Márquez sẽ thất bại. Ông ấy có thể thành công. Ông ấy có uy tín, có kiến thức, có sự tôn trọng từ phòng thay đồ. Nhưng thành công của một huấn luyện viên đội tuyển quốc gia không bao giờ chỉ phụ thuộc vào bản thân ông ta. Nó phụ thuộc vào việc liệu môi trường xung quanh có cho phép những ý tưởng của ông ta được nuôi lớn hay không.

Người ta đuổi theo chiếc cúp, nhưng thực ra đuổi theo một câu chuyện về chính mình. Với Mexico, câu chuyện ấy đã bị kể đi kể lại quá nhiều lần, đến mức người ta bắt đầu quên mất rằng nó vẫn chưa kết thúc. Vẫn còn những đứa trẻ đang tập đá bóng ở Guadalajara, ở Monterrey, ở những sân bóng đất nện ven thành phố, và chúng sẽ lớn lên cùng với những gì mà thế hệ hôm nay để lại.

Trận đấu tiếp theo của Mexico trong khuôn khổ Fecha FIFA này diễn ra vào thứ Bảy, ngày 3 tháng 10, lúc 20 giờ 00 theo giờ miền trung Mexico. Địa điểm là State Farm Stadium ở thành phố Glendale, bang Arizona. Khán giả Việt Nam và khu vực có thể theo dõi qua các kênh Azteca 7, Vix và TUDN.

Đối thủ là Hoa Kỳ, đội bóng mà Mexico luôn muốn đánh bại hơn bất kỳ ai khác. Hirving Lozano được dự kiến sẽ đá chính, và điều đó sẽ trả lời cho câu hỏi mà Ferretti đặt ra: liệu một cầu thủ chạy cánh đúng nghĩa có thể thay đổi cục diện của một hệ thống đang bế tắc hay không.

Câu trả lời, dù là gì, cũng sẽ không đến từ một trận đấu. Nó sẽ đến từ việc liệu bóng đá Mexico có dám nhìn vào tầng nền tảng của chính mình hay không, hay lại tiếp tục thay áo cho cùng một con mèo và hy vọng lần này nó sẽ kêu một tiếng khác.

Ở tuổi hai mươi sáu, tôi viết về thể thao để hiểu vì sao người ta ở lại với nhau. Và trong đêm ở São Paulo ấy, tôi hiểu thêm một điều: người ta ở lại với nhau không phải vì đội bóng của họ thắng. Người ta ở lại vì đội bóng ấy vẫn còn là nơi để họ đặt câu hỏi về chính mình.