Asiad 20 ngày 20/9: Tấm HCĐ kata của Bùi Ngọc Nhi và cái bẫy mang tên 'hai tấm huy chương đồng'

Trên bảng điểm điện tử ở nhà thi đấu Aichi-Nagoya, điểm số của Bùi Ngọc Nhi hiện lên sau bài kata cuối cùng. Không có tiếng reo nào vỡ òa ngay lập tức, chỉ có sự im lặng căng như dây đàn của một khán phòng đang chờ xác nhận thứ hạng. Tôi ngồi trước màn hình ở Sài Gòn, tay đặt sẵn trên nút tua chậm, bởi gần chục năm theo dõi các giải võ thuật đã dạy cho tôi một điều: khoảnh khắc quyết định không nằm ở động tác cuối, mà nằm ở giây phút ban giám khảo hạ bút.

"Tiếng còi đầu tiên do máy quay thổi, tôi nghe như cả thế giới đang nín thở."

Nhưng thứ khiến tôi phải ngồi lại viết đêm nay không phải tấm huy chương đồng của Ngọc Nhi. Mà là cách nó được kể lại.

Ngày 20/9, Asiad 20 tại Aichi-Nagoya bước vào ngày thi đấu đầu tiên với 31 bộ huy chương được trao. Đoàn thể thao Việt Nam ghi tên mình với hai tấm HCĐ. Một tấm đến từ karate kata cá nhân nữ của Bùi Ngọc Nhi. Tấm còn lại đến từ teqball. Thái Lan, với ba tấm HCV trong ngày, ngồi ở một vị trí hoàn toàn khác trên bảng tổng sắp.

Đó là bức tranh mà hầu hết các bản tin thể thao tường thuật lại. Nhưng nếu đọc kỹ, bức tranh ấy đang che khuất vài điều mà một người làm nghề phân tích như tôi không thể bỏ qua.

Hãy bắt đầu từ chính môn võ mà tôi được cho là phải am hiểu nhất: karate. Cụ thể hơn, là bài kata của Ngọc Nhi.

Với một người chưa từng đứng trên sàn, kata là gì? Đó là một bài quyền được biên đạo sẵn, kéo dài từ một đến hai phút, trong đó võ sĩ trình diễn chuỗi động tác tấn công và phòng thủ theo trình tự cố định. Ban giám khảo chấm điểm dựa trên ba trục: độ khó kỹ thuật của bài, chất lượng thực hiện từng động tác, và tính thẩm mỹ của toàn bộ phần trình diễn. Không có đối thủ nào đấm vào mặt bạn. Không có ai vật bạn xuống sàn. Bạn chỉ có chính mình, sàn đấu, và năm vị giám khảo.

Điều này quan trọng, bởi nó định hình hoàn toàn cách chúng ta nên đọc tấm huy chương của Ngọc Nhi.

Theo bản tin kết quả ngày thi đấu, Ngọc Nhi để thua một võ sĩ Nhật Bản ở vòng loại, rồi rơi xuống nhánh thua. Từ đó, cô lần lượt vượt qua một võ sĩ Hàn Quốc và một võ sĩ Singapore để giành HCĐ. Nhiều nơi gọi đây là "màn lội ngược dòng ngoạn mục". Tôi không đồng ý với cách gọi đó, và lý do nằm ở chính cấu trúc của giải đấu.

Kata ở cấp độ Á vận hội vận hành theo thể thức loại trực tiếp có nhánh thua, và trao hai huy chương đồng. Nghĩa là, một võ sĩ thua trận vẫn có cơ hội giành HCĐ nếu thắng ở nhánh thua. Về mặt cấu trúc, thất bại trước võ sĩ Nhật Bản không loại Ngọc Nhi khỏi cuộc chơi; nó chỉ đẩy cô sang một nhánh khác của bảng đấu. Đây là một sự thật về luật lệ, không phải một câu chuyện về bản lĩnh. Một người từng ngồi ở bàn trọng tài đủ lâu sẽ hiểu: khi giải đấu cho bạn cơ hội thứ hai, cơ hội ấy được thiết kế sẵn, không phải do bạn tạo ra.

Nhưng điều đó không có nghĩa là tấm HCĐ của Ngọc Nhi không có giá trị. Ngược lại.

Nhìn vào con đường của cô: thua võ sĩ Nhật Bản, thắng võ sĩ Hàn Quốc, thắng võ sĩ Singapore. Đây là một tín hiệu kỹ thuật rất rõ ràng về thứ hạng của cô trong bản đồ kata châu Á. Nhật Bản là cường quốc số một của kata thế giới, không phải ngẫu nhiên mà quốc gia này thống trị môn này suốt nhiều thập kỷ. Hàn Quốc và Singapore là những quốc gia ở tầng thứ hai. Việc Ngọc Nhi thua Nhật Bản nhưng thắng Hàn Quốc và Singapore cho thấy cô đang nằm dưới tầng cao nhất của kata Nhật Bản, nhưng ở hoặc gần đỉnh của tầng thứ hai châu Á.

Đây mới là giá trị thực sự của tấm HCĐ: nó không nói rằng Ngọc Nhi là võ sĩ kata số một châu Á; nó nói rằng cô đã chạm tới trần của nhóm ngay dưới ngôi đầu.

Và trần đó, nếu muốn vượt qua, sẽ cần nhiều hơn một bài kata hoàn hảo trong một ngày.

Tôi từng chứng kiến những gì xảy ra khi một võ sĩ kata bước tới gần vạch ranh giới với tầng trên cùng. Đó là cảm giác mà tôi từng gọi bằng một câu:

"Tôi nhìn thấy điều không ai thấy, và phải sống chung với nó."

Với kata, điều "không ai thấy" thường nằm ở những chi tiết nhỏ đến mức máy quay chia sẻ cho khán giả không bao giờ bắt được: độ căng của cổ tay ở động tác chặt, nhịp thở bị lệch nửa giây ở động tác xoay, hay trục xoay của hông khiến cả thân người lệch khỏi đường chuẩn. Ban giám khảo chấm điểm thấy điều đó. Trọng tài thấy điều đó. Nhưng khán giả thì không. Và đó là lý do vì sao kata, đối với tôi, là môn võ dễ gây tranh cãi nhất trong làng võ thuật tranh huy chương.

Ở đây, tôi muốn nói thêm một điều về tính chủ quan của việc chấm điểm. "Lỗi rõ ràng và hiển nhiên" là một điều khoản mà VAR hay bất kỳ hệ thống hỗ trợ nào cũng dựa vào để can thiệp. Nhưng với kata, không có VAR. Không có pha quay chậm nào có thể phân định dứt khoát giữa một động tác 9.0 và một động tác 9.2. Toàn bộ kết quả nằm trong không gian phán đoán của con người. Và không gian đó rộng hơn người ta tưởng. Bản thân khái niệm "lỗi rõ ràng và hiển nhiên" đã là một điều khoản mơ hồ trong luật; đặt nó vào một môn mà thước đo là thẩm mỹ và độ khó, bạn sẽ thấy mức độ chủ quan tăng lên gấp nhiều lần.

Với Ngọc Nhi, điều đó có nghĩa là tấm HCĐ của cô vừa là một thành tích kỹ thuật, vừa là kết quả của một quá trình đánh giá mà không ai ngoài ban giám khảo có thể tái hiện hoàn toàn. Đó là bản chất của kata. Chấp nhận nó là bước đầu tiên để đọc đúng một tấm huy chương.

Thêm một chi tiết nữa mà bản tin không nói, và nó quan trọng với bất kỳ ai muốn đánh giá đúng tầm vóc của tấm HCĐ này. Trong các bảng đấu kata theo thể thức loại trực tiếp, võ sĩ đánh bại một võ sĩ giành huy chương thường có ảnh hưởng trực tiếp đến nhánh thua, chính họ là người đẩy đối thủ sang nhánh đó. Rất có thể võ sĩ Nhật Bản đã thắng Ngọc Nhi ở vòng loại là người sau đó tiến sâu hoặc giành huy chương. Đây là suy luận, không phải dữ kiện, nhưng nó cho thấy một điều: thất bại trước một võ sĩ mạnh ở vòng loại không phải dấu hiệu của sự yếu kém. Nó là cách bảng đấu vận hành. Chính vì vậy, tôi luôn khuyên người đọc tin thể thao nên tách bạch hai câu hỏi: "Ai thắng?" và "Vì sao?". Bản tin trả lời câu hỏi thứ nhất. Nhưng câu hỏi thứ hai mới là câu hỏi quyết định bạn hiểu gì về một nền thể thao.

Bên cạnh kata nữ, đoàn Việt Nam còn có Chu Văn Đức thi đấu hạng cân 60kg kumite nam. Và ở môn wushu, Nguyễn Văn Sỹ ghi tên vào chung kết bài changquan. Hai nội dung sanda cũng bước vào vòng loại.

Với một người quan sát, đây mới là những điểm nóng thực sự, và cũng là những điểm mà bản tin kết quả ngày thi đấu bỏ trống.

Chu Văn Đức bước vào hạng 60kg kumite nam. Kumite là đối kháng thực sự: hai võ sĩ đối mặt, ghi điểm bằng các đòn đánh chính xác vào vùng hợp lệ, và trận đấu được quyết định bởi điểm số trong thời gian thi đấu. Khác hoàn toàn với kata, nơi bạn trình diễn một mình, kumite đòi hỏi khả năng đọc đối thủ, phản xạ, và quản lý khoảng cách trong tích tắc. Đây là môn mà Việt Nam từng có những bước tiến ở cấp độ Đông Nam Á, nhưng vẫn còn cách xa nhóm đầu châu lục.

Bản tin ngày thi đấu không cho chúng ta biết Chu Văn Đức đi đến đâu. Đó là một khoảng trống thông tin, và với tôi, nó là khoảng trống đáng tiếc nhất trong ngày.

Tương tự, Nguyễn Văn Sỹ lọt vào chung kết changquan nam. Changquan là bài quyền trong wushu taolu, cũng thuộc nhóm biểu diễn kỹ thuật, chấm điểm dựa trên độ khó và chất lượng thực hiện. Việc Sỹ vào được chung kết đã là một tín hiệu tích cực: nó ngụ ý anh nằm trong nhóm võ sĩ mạnh nhất châu lục ở nội dung này. Nhưng kết quả chung kết thì bản tin không đề cập. Thứ hạng cuối cùng của anh vẫn là một dấu hỏi.

Và hai nội dung sanda chỉ được nhắc đến bằng hai chữ "vòng loại", không tên, không kết quả, không đối thủ.

Sanda đáng được nói kỹ hơn một chút. Đây là môn đối kháng của wushu, cho phép đá, đấm và vật, với hệ thống tính điểm dựa trên đòn đánh hợp lệ và các tình huống đánh ngã. Nó khác với kickboxing chuyên nghiệp ở chỗ hệ thống chấm điểm khác, thiết bị bảo hộ khác, và giá trị của một cú vật cũng được tính điểm theo cách riêng. Sanda là một trong những môn mà Việt Nam có truyền thống đầu tư, và mỗi kỳ đại hội đều là cơ hội để đo lại khoảng cách với các nền wushu mạnh như Trung Quốc, Iran hay Indonesia. Việc cả hai nội dung sanda của ngày 20/9 chỉ được ghi nhận bằng hai chữ "vòng loại" là một sự lãng phí thông tin đáng kể.

Đây là lúc tôi phải nói thẳng một điều về cách chúng ta đọc tin thể thao trong ngày. Một bản tin kết quả ngày thi đấu không phải là một bản phân tích. Nó ghi lại kết quả, không giải thích nguyên nhân. Và khi kết quả bị bỏ trống ở đúng những nội dung đối kháng quan trọng nhất, thì người hâm mộ không nhận được gì ngoài một cái tên và một dòng trạng thái.

Tôi từng ở trong tình huống ngược lại: nhìn thấy một tình huống mà máy quay bỏ sót, rồi phải quyết định xem có nên viết ra hay không. Ký ức đó vẫn còn nguyên.

Trong danh sách các môn mà đoàn Việt Nam tham dự trong ngày, bản tin còn liệt kê cả MMA. MMA, võ tổng hợp hiện đại, xuất hiện trong một bảng liệt kê các môn thi đấu. Đây là một điểm đáng chú ý, bởi chương trình thi đấu chính thức của đại hội thể thao châu lục vốn được quy định chặt chẽ. Việc một môn võ tổng hợp như MMA được đưa vào danh sách tham dự là tín hiệu về áp lực mở rộng chương trình thi đấu, và về việc các quốc gia đang thử nghiệm những môn võ mới ở cấp độ châu lục. Nếu điều này là thật, nó có ý nghĩa với tương lai của võ thuật Việt Nam không hề nhỏ. Nhưng tôi cũng cần thẳng thắn: với một bản tin kết quả ngày thi đấu có nhiều thông tin không ghi rõ nguồn, người đọc nên tự kiểm chứng những chi tiết về chương trình thi đấu. Thói quen hoài nghi lành mạnh của một người đọc tin thể thao chuyên nghiệp không phải là sự ngờ vực tiêu cực; nó là lớp bảo vệ cuối cùng cho niềm tin của chính bạn.

Và đây là góc nhìn mà tôi cho là quan trọng nhất của cả bài viết này, góc nhìn mà một bảng tổng sắp huy chương sẽ không bao giờ cho bạn.

Trên bảng tổng sắp, cả tấm HCĐ kata của Ngọc Nhi và tấm HCĐ teqball được xếp cùng một cột. Bảng tin gọi chung: "Việt Nam giành 2 HCĐ". Với một người làm truyền thông, cách gộp này tiện lợi. Với một người làm nghề phân tích, nó là một sự làm phẳng nguy hiểm.

Bởi lẽ, HCĐ kata của Ngọc Nhi là kết quả của một lộ trình loại trực tiếp, qua nhiều trận đối đầu trực tiếp tại một trong những vũ đài cạnh tranh nhất của môn võ. Nó đo lường thứ hạng kỹ thuật trong một bản đồ cạnh tranh khốc liệt. Còn HCĐ teqball là kết quả của một môn thể thao trên bàn cong, thi đấu theo cặp đôi, và không chia sẻ một mét vuông nào về mặt kỹ thuật hay lịch sử cạnh tranh với kata.

Tôi không nói tấm HCĐ nào cao quý hơn. Tôi nói chúng khác nhau về tính chất, và gộp chúng vào một con số là một cách trình bày làm mất thông tin.

Nhìn sang Thái Lan để thấy rõ hơn sự khác biệt. Ba tấm HCV của Thái Lan trong ngày đầu tiên đều đến từ teqball, môn mà họ gần như độc chiếm ở cấp độ châu lục. Nói cách khác, Thái Lan đang sở hữu một môn thế mạnh mà họ đã đầu tư bài bản, và kết quả đến một cách có hệ thống. Đó là một chiến lược. Đó là một mô hình. Nó không phải may mắn của một buổi chiều.

Ngược lại, cần lưu ý rằng teqball chưa phải là một môn thể thao phổ biến ở Việt Nam. Việc đoàn thể thao nước ta có một tấm HCĐ teqball là một dấu hiệu thú vị, nhưng nó cũng đặt ra câu hỏi về chiến lược đầu tư: liệu chúng ta có đang dàn trải nguồn lực sang những môn mới với tiềm năng huy chương, hay đang tập trung vào những môn truyền thống có bề dày? Cả hai hướng đều có lý, nhưng chúng dẫn đến những bản đồ thành tích rất khác nhau.

Khoảng cách giữa cảm xúc của người hâm mộ và thực tế của luật lệ, ở kata, lớn hơn ở bất kỳ môn võ nào khác.

Khi Ngọc Nhi giành HCĐ, phần lớn khán giả Việt Nam nhìn thấy một cô gái đã thua ở vòng loại nhưng không bỏ cuộc, quay lại và chiến thắng. Đó là câu chuyện đẹp, và cảm xúc đó hoàn toàn chính đáng. Nhưng luật lệ thì không kể câu chuyện đó. Luật lệ nói rằng: khi bạn thua ở một giải đấu có nhánh thua, bạn được đưa sang một nhánh khác. Việc bạn thắng ở nhánh đó không phải biểu hiện của ý chí sắt đá thần kỳ; nó là kết quả của việc bạn mạnh hơn hai đối thủ ở tầng thứ hai.

Hai cách kể này không mâu thuẫn nhau. Nhưng chúng phục vụ những mục đích khác nhau: một cái phục vụ cảm xúc, một cái phục vụ sự thật. Trong nghề của tôi, khi hai thứ đó va vào nhau, tôi luôn chọn giữ chúng tách biệt.

"Trọng tài thổi còi, nhưng người hâm mộ mới là người chấm điểm cuối cùng."

Người hâm mộ sẽ mãi nhớ tấm HCĐ của Ngọc Nhi như một khoảnh khắc tự hào. Họ có quyền làm vậy. Nhưng để niềm tự hào đó không tự lừa dối mình trong những giải đấu tiếp theo, chúng ta cần biết rằng phía sau nó là một cấu trúc giải đấu cụ thể, một thứ hạng kỹ thuật cụ thể, và một khoảng cách cụ thể tới ngôi đầu châu lục.

Thêm một lớp nữa cần được nhắc tới: sự phát triển của võ thuật Việt Nam ở cấp độ châu lục không thể chỉ dựa vào những môn biểu diễn. Kata và taolu mang lại huy chương tương đối ổn định vì chúng ít phụ thuộc vào việc đối đầu trực tiếp. Nhưng nếu muốn khẳng định vị thế ở nhóm đầu châu Á, Việt Nam cần những kết quả ở kumite và sanda, nơi mà mỗi trận đấu là một cuộc đối đầu thực sự, và mỗi chiến thắng đo lường chính xác khoảng cách với đối thủ. Chính vì vậy, việc những kết quả kumite và sanda của ngày 20/9 bị bỏ trống không phải là một chi tiết nhỏ. Nó là một phần của một câu chuyện lớn hơn mà bảng tổng sắp không kể.

Vậy điều gì sẽ đến tiếp theo?

Nếu Ngọc Nhi tiếp tục tiến bộ, bài kiểm tra thực sự sẽ không phải là một tấm HCĐ Á vận hội. Nó sẽ là khoảnh khắc cô đánh bại một võ sĩ kata người Nhật Bản ở một giải đấu cấp châu lục hoặc thế giới. Đó là cột mốc đo lường sự thay đổi tầng lớp. Cho đến khi điều đó xảy ra, tấm HCĐ ở Aichi-Nagoya nên được đọc như một dấu hiệu tiến bộ, đáng ghi nhận, nhưng chưa phải một bước ngoặt.

Với Chu Văn Đức ở kumite 60kg và Nguyễn Văn Sỹ ở changquan, câu hỏi lớn hơn là: tại sao những kết quả đối kháng quan trọng nhất lại biến mất khỏi bản tin ngày thi đấu? Phải chăng vì chúng không diễn ra như kỳ vọng, hay vì cách đưa tin của chúng ta vẫn chưa đủ chiều sâu để theo đuổi chúng?

Và với toàn bộ ngành võ thuật Việt Nam, ngày 20/9 đặt ra một câu hỏi mang tính hệ thống hơn: chúng ta đang đo lường thành công bằng số lượng huy chương, hay bằng chất lượng của bản đồ cạnh tranh mà mình đang chen chân vào?

Khi một tấm HCĐ kata và một tấm HCĐ teqball được đặt cạnh nhau trong cùng một cột, bảng tổng sắp đang trả lời câu hỏi đầu tiên. Còn câu hỏi thứ hai, nó vẫn đang chờ một ai đó đủ kiên nhẫn để ngồi lại, tua chậm từng khung hình, và kể lại câu chuyện cho đúng.