Nguyễn Thị Oanh và 25 vòng chạy 10.000 mét: Ghi chép từ hàng ghế thứ mười hai ở ASIAD

19 giờ 25 phút. Đồng hồ trên bảng điện tử nhảy từ 19:24 sang 19:25, và trên đường chạy 10.000 mét — hai mươi lăm vòng quanh sân vận động 400 mét — chỉ còn vài phút trước khi súng lệnh nổ. Không có khán đài nào dành riêng cho người Việt. Không có máy quay nào lia vào khu kỹ thuật của đội tuyển. Chỉ có một nhóm nhỏ phóng viên ngồi ở hàng ghế thứ mười hai, mở sổ, ghi giờ, ghi số áo, ghi nhiệt độ mặt đường chạy. Phía sau tôi, một đồng nghiệp trẻ hỏi bằng giọng nửa đùa nửa thật: “Anh có nghĩ Oanh ăn vàng không?” Tôi không trả lời. Tôi đang đếm số lần các vận động viên Nhật Bản khởi động chân phải trước khi bước vào đường chạy. Người ta nhìn vạch đích. Tôi nhìn nhịp thở ở mét thứ tám nghìn. Cùng buổi tối đó, lúc 17 giờ 44 phút, ở phía bên kia sân vận động, tổ nhảy ba bước nữ đã vào sân. Vũ Thị Ngọc Hà và Nguyễn Thị Hương — hai cái tên Việt Nam trên bảng xuất phát. Hai khung giờ, hai nội dung, một sân vận động. Giữa chúng là toàn bộ khoảng cách giữa một cuộc đua tiêu hao và một bài toán kỹ thuật thuần túy. Đại hội Thể thao châu Á không trao điểm xếp hạng cho điền kinh. Đây là sân chơi đa môn do Ủy ban Olympic châu Á tổ chức, huy chương được tính theo đoàn, và mỗi suất xuất phát là kết quả của một quy trình tuyển chọn quốc gia chứ không phải của một bảng xếp hạng thế giới. Với đường chạy, điều đó có nghĩa rất cụ thể: không bốc thăm, không hạt giống, không nhánh đấu dễ. Chỉ có đường chạy và những người nhanh hơn bạn. Ở nội dung 10.000 mét nữ, lực lượng đối thủ được mô tả thẳng thắn: các vận động viên đẳng cấp thế giới đến từ Nhật Bản và Trung Quốc, cùng một số trường hợp nhập tịch gốc châu Phi. Đây không phải một bức tranh bị tô vẽ cho kịch tính. Đó là một mô tả kỹ thuật. Tại cự ly 10.000 mét, khoảng cách giữa nhóm vận động viên châu Á đẳng cấp và nhóm vận động viên vùng Đông Nam Á thường được đo bằng phút chứ không bằng giây. Để hiểu vì sao, cần nhìn vào cách các nền điền kinh hàng đầu vận hành. Nhật Bản có hệ thống ekiden — tiếp sức đường dài — trải khắp từ cấp trung học đến doanh nghiệp, nơi hàng nghìn vận động viên chạy cự ly 10.000 mét mỗi năm trong những giải đấu được truyền hình trực tiếp. Trung Quốc có các trung tâm huấn luyện ở độ cao lớn, nơi vận động viên sống và tập trong điều kiện thiếu oxy hàng tháng liền. Những thứ đó không mua được bằng một buổi tập tốt. Trước khi súng nổ, tôi đã dành hai mươi phút ở khu khởi động. Nguyễn Thị Oanh chạy nước rút ngắn ba lần, mỗi lần khoảng sáu mươi mét, nghỉ giữa các lần bằng đi bộ chậm. Cô không nhìn lên khán đài. Lê Thị Tuyết, người được ghi trong danh sách như một vận động viên trẻ, khởi động ở dải đường bên cạnh với tốc độ chậm hơn rõ rệt. Sau mỗi lần chạy nước rút, Tuyết đứng lại khá lâu, hai tay chống hông, quan sát nhóm vận động viên Nhật Bản đang chạy nước rút ở làn ngoài. Một người đang quan sát những người đang quan sát mình. Trong điền kinh, đó là dạng dữ liệu mà máy quay không bao giờ phát lại. Có những thứ chỉ sổ tay ghi được: số bước chân trong mười mét đầu tiên sau khi xuất phát, thời gian phản xạ với súng lệnh, thứ tự đổi chân ở khúc cua. Cuốn sổ tay bốn mươi trang không bao giờ biết nói dối — nó chỉ ghi những gì mắt thấy và đồng hồ đếm được, không thêm không bớt. Đó là lý do tôi vẫn mang theo nó sau bốn mươi ba năm làm nghề, dù điện thoại trong túi có thể quay phim chậm gấp mười lần mắt người. Cuộc đua 10.000 mét, sau tất cả, là một bài toán chia nhịp. Nguyên tắc mà bất kỳ huấn luyện viên nào cũng nhắc học trò: nếu bạn chạy vòng đầu tiên nhanh hơn nhịp mục tiêu từ ba đến năm giây, bạn sẽ trả món nợ đó ở vòng thứ hai mươi, khi không còn khán giả nào để diễn. Vận động viên đẳng cấp thế giới chạy đều như một cỗ máy: chênh lệch giữa vòng nhanh nhất và vòng chậm nhất thường dưới ba giây. Với nhóm vận động viên tầm khu vực, con số đó có thể lên tới tám, mười giây. Và đó chính là nơi huy chương rơi khỏi tầm tay. Nhưng khoảng cách lớn hơn không nằm ở thể lực. Nó nằm ở kỹ thuật chạy bám. Trong một cuộc đua có mười lăm đến mười tám vận động viên trên đường chạy 400 mét, người ta chạy theo nhóm để tiết kiệm sức. Người dẫn đầu chịu lực cản gió toàn phần. Người chạy ngay sau lưng chỉ chịu khoảng bảy mươi phần trăm lực cản đó. Người ở vị trí thứ ba hoặc thứ tư trong nhóm tiết kiệm được nhiều nhất. Đây là dạng thuần khiết nhất của kẻ hy sinh thầm lặng trong thể thao. Kẻ hy sinh thầm lặng không ghi trên bảng tỉ số, chỉ in dấu trong bước chạy đồng đội. Người dẫn đầu không bao giờ được ghi tên vào bảng thành tích, nhưng chính họ là người kéo cả nhóm đi qua mười tám vòng đầu tiên. Họ là cái bóng của một cuộc đua mà khán giả chỉ nhớ người về đích. Tôi ghi lại ai dẫn đầu ở các vòng 1, 5, 10, 15, 20. Không phải để chỉ trích. Để đọc xem ai đang có kế hoạch và ai đang chạy bằng hy vọng. Ở cự ly này, ba kiểu chiến thuật thường xuất hiện. Một là chạy đều từ đầu đến cuối, dựa vào nền tảng thể lực, kết thúc bằng nước rút ngắn ở hai trăm mét cuối. Hai là chạy chậm có chủ đích ở nửa đầu rồi tăng tốc dần — kiểu chia âm — vốn đòi hỏi khả năng chịu đựng tâm lý rất cao, vì bạn sẽ bị bỏ lại phía sau trong mười phút đầu và phải tin rằng mình sẽ trở lại. Ba là phá nhịp: ai đó bất ngờ tăng tốc ở vòng mười hai hoặc mười lăm để làm vỡ đội hình, buộc những người khác phải chọn giữa đuổi theo và mất sức, hoặc ở lại và mất cơ hội. Hai vận động viên Việt Nam, xét theo cách họ khởi động và cách họ xếp vị trí khi vào đường chạy, nghiêng về kiểu thứ nhất và thứ hai. Kiểu thứ ba gần như không xuất hiện, bởi để phá nhịp người khác, bạn phải có dự phòng thể lực. Ở cự ly 10.000 mét, dự phòng thể lực không phải thứ có thể huy động bằng ý chí trong một buổi tối. Còn một biến số nữa mà khán giả không thấy: giày. Ở cự ly này, lựa chọn giữa giày đế êm truyền thống và giày có tấm carbon là một quyết định chiến thuật, không phải chuyện thời trang. Giày carbon giúp tiết kiệm năng lượng ở mỗi bước, nhưng đòi hỏi cơ bắp chân đã quen với nhịp tiếp đất khác. Đổi giày trong một buổi chung kết là một canh bạc mà rất ít huấn luyện viên dám thực hiện. Nhảy ba bước là một câu chuyện hoàn toàn khác, và nó cũng bị hiểu sai theo một cách khác. Ở nội dung này, vận động viên chạy đà khoảng ba mươi lăm đến bốn mươi mét, rồi thực hiện ba bước: bước lò cò, bước bước, và bước nhảy. Tỷ lệ phân bổ độ dài giữa ba bước gần như là dấu vân tay của từng người. Có vận động viên mạnh ở bước lò cò, có người mạnh ở bước nhảy cuối cùng. Nhưng có một biến số mà khán giả không bao giờ thấy: sai số lên ván giậm. Nếu chân giậm đặt sau ván quá mười xăng-ti-mét, vận động viên mất khoảng hai mươi đến ba mươi xăng-ti-mét ở bước cuối. Nếu đặt vượt ván, cả lượt nhảy bị hủy. Đây là bài toán đánh đổi giữa tốc độ chạy đà và độ chính xác điểm giậm, và nó được giải quyết trong khoảng ba phần trăm cuối của đường chạy đà — tức là trong khoảng một giây. Một giây quyết định cả nhiều năm tập luyện. Không có huấn luyện viên nào dạy được khoảnh khắc đó bằng lời. Họ chỉ có thể đặt ván giậm lùi lại hai xăng-ti-mét và hy vọng. Vũ Thị Ngọc Hà và Nguyễn Thị Hương bước vào phần thi lúc 17 giờ 44 phút. Đó là khung giờ ánh sáng buổi chiều đã xuống thấp, mặt đường chạy đà còn giữ nhiệt từ cả ngày, và sáu lượt nhảy được chia thành ba lượt đầu để xác định tám người vào chung kết. Tôi ngồi cách ván giậm khoảng hai mươi mét. Ở khoảng cách đó, bạn nghe được tiếng chân tiếp đất — một âm thanh khô, nặng, khác hoàn toàn tiếng chạy trên đường bằng. Bạn cũng nghe được tiếng thở dài của huấn luyện viên khi học trò giậm ván lệch nửa bàn chân. Những âm thanh đó không vào bất kỳ bản tin nào. Nội dung nhảy ba bước nữ châu Á không có khoảng cách huyền thoại như các cự ly đường dài. Ở đây, khoảng cách giữa nhóm dự tranh huy chương và nhóm còn lại được đo bằng những lần phạm quy, những ván giậm lệch vài xăng-ti-mét, những bước lò cò bị ngắn lại vì đầu gối không đủ khỏe trong buổi tối hôm đó. Đó là loại thất bại không lên mặt báo. Nó không có khoảnh khắc nào để phát lại. Ở khu vực báo chí, tôi đếm được bốn phóng viên Việt Nam trong buổi tối đó. Hai người rời đi sau lượt nhảy thứ ba của tổ nhảy ba bước. Một người ở lại đến hết 10.000 mét nhưng chỉ gõ máy trong hai trăm mét cuối. Người thứ tư ngồi cạnh tôi, không mở máy tính, chỉ ghi sổ giống tôi. Chúng tôi không nói chuyện với nhau. Không cần thiết. Và đây là chỗ tôi phải nói thẳng một điều có thể làm một vài người khó chịu. Khung truyền thông quanh hai nội dung này được dựng theo một mô-típ quen thuộc: chờ đợi cô gái vàng làm nên kỳ tích. Cách đặt vấn đề đó có hai vấn đề kỹ thuật. Thứ nhất, nó đặt một cá nhân vào vị trí chịu trách nhiệm cho một kết quả được quyết định phần lớn bởi cấu trúc. Nguyễn Thị Oanh không chạy một mình. Cô chạy cạnh những vận động viên Nhật Bản và Trung Quốc — những người có hệ thống huấn luyện, dinh dưỡng, phục hồi, phân tích đối thủ và số lượng giải đấu tích lũy khác hẳn. Gọi kết quả của một cuộc đua như vậy là kỳ tích nghĩa là thừa nhận rằng hệ thống không tạo ra kết quả. Đó là một cách nói dễ chịu, nhưng không chính xác. Thứ hai, dòng tin gốc đã tự thừa nhận cơ hội tranh huy chương vàng là cực kỳ khó. Vậy mà tiêu đề vẫn xoay quanh chữ kỳ tích. Khoảng cách giữa hai câu đó chính là khoảng cách giữa một nền thể thao có đầu tư dài hạn và một nền truyền thông cần một câu chuyện để bán. Trong bốn mươi ba năm làm nghề, tôi đã thấy mô-típ này lặp lại ở ít nhất bốn quốc gia khác nhau. Một vận động viên vô địch khu vực ở cự ly ngắn hơn hoặc ở giải hạng thấp hơn, truyền thông nâng họ lên thành ứng viên ở sân chơi châu lục, và khi họ không giành được tấm huy chương màu mong đợi, công chúng thất vọng — không phải vì vận động viên chạy kém, mà vì kỳ vọng được đặt sai chỗ ngay từ đầu. Đối xử công bằng với một vận động viên không phải là hạ thấp họ. Đối xử công bằng là mô tả đúng sân chơi mà họ đang đứng. Có một chi tiết tôi giữ lại đến cuối buổi tối. Khi các vận động viên nữ 10.000 mét vào đường chạy và ban tổ chức đọc tên từng người, tên Nguyễn Thị Oanh được xướng lên và có tiếng vỗ tay từ một góc khán đài nhỏ. Không lớn. Nhưng đủ để tôi ghi vào sổ một dòng không kèm số liệu nào: ở đây có người đến xem. Và tôi nhớ đến một nguyên tắc học được từ rất lâu, khi còn ngồi ở những sân tập không có ai. Sân tập không có khán giả, nhưng mọi câu trả lời đều nằm ở đó. Điều áp dụng cho sân tập cũng áp dụng cho đường chạy. Những gì xảy ra ở mét thứ tám nghìn, ở vòng thứ hai mươi, ở lượt nhảy thứ năm — đó mới là nơi sự thật nằm. Vạch đích chỉ là nơi người ta công bố nó. Vậy tín hiệu cần theo dõi tiếp theo là gì? Không phải huy chương. Là lịch trình của nhóm vận động viên trẻ trong hai mùa kế tiếp: họ có được đưa sang châu Âu hoặc Nhật Bản tập huấn dài hạn hay không, hay chỉ được đưa đi thi đấu để lấy thành tích. Đó là ranh giới giữa một quốc gia xây dựng nền điền kinh và một quốc gia thu hoạch kết quả từ những cá nhân tự xoay xở. Với Lê Thị Tuyết, người trẻ hơn trong hai vận động viên 10.000 mét, câu hỏi còn cụ thể hơn. Cô ấy sẽ chạy ở đâu trong mười tám tháng tới? Bao nhiêu cuộc đua thực sự có đối thủ ngang tầm? Bao nhiêu lần được phép thất bại mà không bị gọi là thất bại? Và với Vũ Thị Ngọc Hà, Nguyễn Thị Hương — ai sẽ là người đứng cạnh đường chạy đà trong buổi tối tiếp theo, đếm sai số ván giậm thay họ? Những gì xảy ra ở 17 giờ 44 phút và 19 giờ 25 phút trong buổi tối hôm đó không phải là một kỳ tích. Đó là một dữ liệu. Và dữ liệu, khác với kỳ tích, không cần được tán dương — nó chỉ cần được đọc đúng. Ngày hôm sau, trên đường chạy vẫn còn vạch xuất phát. Nó không biết ai đã thắng. Nó chỉ biết rằng sáng hôm sau, sẽ lại có người đến đứng lên nó.